Tekst jest częścią siódmego numeru Alarmu Studenckiego. Chcesz nas wesprzeć? Wpłać na zrzutkę, dzięki której wydajemy naszą gazetę.

Konieczność odbycia praktyk zawodowych w trakcie studiów jest dla większości z nas przykrym obowiązkiem, który czasami staje się iście kafkowskim doświadczeniem. Gdy pojawia się problem z zaliczeniem, artykuły dostępne w internecie wprowadzają tylko większy zamęt, a dziekanaty i opiekunowie praktyk rozkładają ręce. Koniec końców jesteśmy zmuszeni do przeglądania regulaminów na własną rękę, tylko po to, by dowiedzieć się, że nic się nie da zrobić. Nie jest to nasza wina — próba odnalezienia się w nich przyprawia o ból głowy nie tylko studentów, ale również uczelnie i instytucje państwowe. Nie da się nawet jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie, czym tak właściwie są praktyki zawodowe. Polska Komisja Akredytacyjna wydała w 2020 r. stanowisko¹, w którym jednoznacznie uznaje je za formę zajęć praktycznych, co jednak spotkało się ze zdziwieniem części środowiska akademickiego i…kosmetyczną zmianą ustawy². Efektem zdawkowych, niejasnych, a czasem nawet wewnętrznie sprzecznych przepisów jest sytuacja, w której każda uczelnia, każdy wydział, a nawet każdy kierunek, ustala własne zasady i formy odbywania praktyk.

Jak i gdzie uregulowane są praktyki zawodowe?

Praktyk studenckich dotyczą zasadniczo dwa powszechnie obowiązujące akty prawne: Ustawa Prawo o Szkolnictwie Wyższym i wydane na jej podstawie Rozporządzenie o studiach. Te zawierają jednak jedynie ramowe przepisy, a wymiar, zasady i forma odbywania praktyk zawodowych, a także liczba przypisanych im punktów ECTS ustalane są w programach studiów przez poszczególne uczelnie³. Zgodnie z ustawą odpowiada za to Senat uczelni, jednak programy studiów, a co za tym idzie, również programy praktyk, może ustalać inny organ wskazany w Statucie uczelni⁴ — najczęściej robi to rada wydziału, po zasięgnięciu opinii samorządu studenckiego⁵. Poza programem studiów, procedury i zasady odbywania praktyk są często regulowane również dodatkowo w zarządzeniach rektorów i dziekanów. Poszukując odpowiedzi na pytania dotyczące własnego kierunku, najlepiej zacząć od strony swojego wydziału lub skontaktować się bezpośrednio z dziekanatem. Do materiałów dostępnych w internecie należy podchodzić z dużą ostrożnością — wiele z nich miesza praktyki zawodowe z praktykami absolwenckimi, opiera się na nieaktualnych przepisach, powołując się na rozporządzenia z 1991 lub nawet 1983 roku, albo błędnie interpretuje te obowiązujące, szczególnie jeśli chodzi o wymiar godzinowy praktyk. 

Czy praktyki są obowiązkowe? W jakim wymiarze godzinowym?

Odpowiedzi na te pytania należy szukać w programach konkretnych kierunków. Nadzwyczaj często możemy spotkać się z informacją, że zgodnie z ustawą praktyki są obowiązkowe dla kierunków praktycznych w wymiarze 3 lub 6 miesięcy, zależnie od stopnia studiów. Taka bezmyślna kalka treści przepisu nie wyjaśnia zbyt wiele i może wprowadzać w błąd. Nie pomaga fakt, że wymiar praktyk najczęściej podawany jest tak jak w ustawie — w miesiącach, nie w godzinach. Tymczasem obowiązkowe praktyki znajdziemy zarówno w programach studiów praktycznych, jak i studiów ogólnoakademickich. Różnica między tymi dwoma profilami tylko wydaje się intuicyjna — znacząca większość kierunków studiów może być prowadzona zarówno na profilu praktycznym, jak i ogólnoakademickim, a studenci mogą nawet nie zdawać sobie sprawy z tego, jaki profil faktycznie ma ich kierunek. 

Faktyczne kryteria odróżniające profile są ze studenckiego punktu widzenia zupełnie arbitralne. W programie studiów praktycznych połowa punktów ECTS jest przypisana zajęciom kształtującym umiejętności praktyczne⁶. Jednocześnie w polskim systemie prawnym nie funkcjonuje legalna definicja „umiejętności praktycznej”, brak również konkretnego wskazania formuły takich zajęć — to uczelnia decyduje jakie zajęcia mają charakter praktyczny i jak są prowadzone. Ustawowo⁷ program studiów o profilu praktycznym obowiązkowo uwzględnia praktyki zawodowe w wymiarze:

• 6 miesięcy [720 godzin] dla studiów I stopnia oraz jednolitych magisterskich

• 3 miesiące [360 godzin] dla studiów II stopnia

Studia o profilu ogólnoakademickim określane są jako takie, w których programie połowa punktów ECTS jest przypisana zajęciom związanym z prowadzoną w uczelni działalnością naukową. Choć nie muszą zawierać w programie praktyk zawodowych, są one powszechnie spotykane, jednak w dużo mniejszym wymiarze godzinowym. Dodatkowe różnice między profilami dotyczą wymagań stawianych kadrze naukowej oraz uczelniom prowadzącym studia. 

W jakich formach i na jakiej podstawie odbywa się praktyki?

Pierwszym rodzajem praktyk zawodowych są te organizowane przez podmioty zewnętrzne — prywatne przedsiębiorstwa i instytucje publiczne przy współpracy z uczelnią. Wydziały często współpracują ze stałym gronem podmiotów prowadzących praktyki — w takich przypadkach to uczelnia prowadzi zapisy, a student otrzymuje skierowanie na praktyki, które przedkłada organizatorowi. Większość kierunków dopuszcza również możliwość samodzielnego znalezienia podmiotu, u którego chce się odbyć praktyki (niektóre wydziały nawet tego wymagają). Wówczas przed rozpoczęciem praktyk uczelnia zawiera z podmiotem przyjmującym na praktyki indywidualne porozumienie według ustalonego wzoru, dostępnego u wydziałowego opiekuna lub pełnomocnika ds. praktyk. Porozumienie ustala prawa i obowiązki praktykanta, organizatora i uczelni oraz zasady odbywania praktyk — zazwyczaj zawiera jedynie najważniejsze postanowienia, a szczegóły określa poprzez odesłanie do odpowiedniego aktu prawa wewnętrznego. Zdarzają się również porozumienia trójstronne, podpisywane także przez praktykanta.

Drugim sposobem na zaliczenie praktyk są zajęcia praktyczne prowadzone przez uczelnię lub praca naukowa wewnątrz uczelni. W tym przypadku zazwyczaj nie jest konieczne podpisywanie dodatkowych dokumentów i wystarcza zapis przez USOSa lub skierowanie, gdy praca naukowa jest wykonywana poza macierzystym wydziałem studenta.

Trzecim sposobem odbycia praktyk jest zaliczenie na poczet praktyki zawodowej zatrudnienia, stażu, wolontariatu lub innej formy aktywności, pod warunkiem że umożliwiają uzyskanie efektów uczenia się określonych w programie studiów. Taka możliwość była w praktyce dopuszczana przez uczelnie od dawna, jednak dopiero w 2022 r. wprowadzono ją do ustawy⁸. Zasady takiego zaliczenia określają regulaminy studiów — niektóre uczelnie wprost wyłączają taką możliwość lub ograniczają ją do ściśle określonego rodzaju podmiotów. Decyzje w tej sprawie podejmowane są indywidualnie na wniosek studenta, zazwyczaj przez dziekana wydziału. Samo zaświadczenie o wykonywaniu określonego rodzaju działalności może nie być wystarczające, najczęściej wymagane jest również wypełnienie dziennika praktyk według ustalonego przez uczelnie wzoru. Najlepiej zawczasu skontaktować się z dziekanatem i dowiedzieć się, jakie dokumenty są wymagane.

Jakie mam prawa i obowiązki jako praktykant?

Również w tym przypadku przepisy powszechnie obowiązujące są mało pomocne. Zgodnie z Rozporządzeniem w sprawie studiów praktyki muszą być prowadzone w warunkach właściwych dla danego zakresu działalności zawodowej oraz w sposób umożliwiający wykonywanie czynności praktycznych przez studentów. Ani ustawy, ani rozporządzenia nie zawierają maksymalnego czasu pracy na praktykach, czy obowiązkowych okresów odpoczynku i przerw w pracy. Większość uczelni reguluje te kwestie odnosząc się do przepisów Kodeksu pracy i wprowadza ograniczenie dobowe do 8 godzin pracy oraz obowiązkowy kwadrans przerwy przy czasie pracy przekraczającym 6 godzin. Wynagrodzenie za praktyki zawodowe na studiach nie jest obowiązkowe i jest praktycznie niespotykane.

Konkretne przepisy ochronne dotyczą w zasadzie jedynie kwestii BHP. Zgodnie z art. 304 § 2 Kodeksu pracy organizator musi zapewnić praktykantom bezpieczne i higieniczne warunki pracy, niezależnie od podstawy odbywania praktyk. Zakres tego obowiązku nie jest określony wprost, jednak można przyjąć, że do studentów na praktykach mają zastosowanie przepisy Kodeksu pracy i Rozporządzenia MRPiPS w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy. Oznacza to, że praktykanci muszą przejść wstępne szkolenie BHP oraz instruktaż odnośnie ich stanowiska pracy, w określonych warunkach mają prawo otrzymać odzież roboczą i ochronną, a także ekwiwalent za pranie. Praktykant musi mieć też zapewniony dostęp do pomieszczeń higieniczno-sanitarnych takich jak toalety, pomieszczenia socjalne, czy prysznice, zgodnie z wymogami BHP dla określonego rodzaju pracy.

Komu zgłaszać nieprawidłowości i nadużycia na praktykach?

Zdecydowana większość uczelni wymaga, by praktyki odbywały się pod nadzorem opiekuna praktyk — konkretnej osoby wyznaczonej przez organizatora, posiadającej określone doświadczenie zawodowe lub uprawnienia. W kwestiach dotyczących warunków BHP, praktykant ma nie tylko prawo, ale również obowiązek zgłosić wszelkie nieprawidłowości do opiekuna praktyk. W rzeczywistości jednak poziom zaangażowania i dostępność takich osób bywa różny, a jako osoby zatrudnione przez podmiot przyjmujący praktykantów, nie mają interesu we wstawianiu się za studentami, którzy są tam tylko na chwilę. Z drugiej strony, nadzór nad przebiegiem praktyk z ramienia uczelni sprawuje konkretna osoba — kierunkowy opiekun lub pełnomocnik ds. praktyk, któremu można zgłaszać wszelkie nieprawidłowości w przebiegu praktyk — szczególnie niezgodność obowiązków wykonywanych na praktykach z ich programem. Przeszkodą powstrzymującą przed dokonaniem takiego zgłoszenia w trakcie trwania praktyki może być obawa przed nieuzyskaniem zaliczenia, czy to ze strony organizatora, czy ze strony uczelni, która stwierdzi, że nie osiągnięto wymaganych w programie efektów nauki — w takim wypadku zostaje jedynie pozostawienie swojej opinii w ankiecie ewaluacyjnej.

Opracowanie: Dominik Chrabski

[1] Stanowisko interpretacyjne nr 4/2020 Prezydium Polskiej Komisji Akredytacyjnej z dnia 2 lipca 2020 r.
[2] M. Chałupka, Praktyka interpretowania przepisów o… praktykach studenckich, forumakademickie.pl
[3] § 3. ust. 1 pkt 8  Rozporządzenia MNiSW z  28 września 2018 r. w sprawie studiów
[4] art. 28. ust. 1 pkt 11 i ust. 5 Ustawy z 20 lipca 2018 r. Prawo o szkolnictwie wyższym
[5] art 28 ust. 2 Ustawy…
[6] art. 64 ust. 2 Ustawy…
[7] art. 67 ust. 5  Ustawy podaje wymiar praktyk w miesiącach, co stworzyło liczne wątpliwości interpretacyjne, co do ich wymiaru godzinowego, które rozstrzygnęło dopiero stanowisko interpretacyjne nr 3/2020 Prezydium Polskiej Komisji Akredytacyjnej z dnia 21 maja 2020 r.  
[8] art. 67 ust. 7 Ustawy  wprowadzony nowelizacją z 1 grudnia 2022 r.