OPINIA

Koordynacji Struktur Młodzieżowych OZZ Inicjatywa Pracownicza

na temat projektu z dnia 18 listopada 2025 r.

Ustawy o stażach

WPROWADZENIE

Koordynacja struktur młodzieżowych OZZ Inicjatywa Pracownicza opiniuje negatywnie proponowany projekt ustawy. Uważamy obrany kierunku zmian legislacyjnych za niewłaściwy i oparty na wadliwych założeniach aksjologicznych. Autorzy projektu dążą do stworzenia konstrukcji, zapewniającej jakość i wartość edukacyjną staży oraz ochronę praw stażystów, uznając zjawisko staży na otwartym rynku pracy, za jednoznacznie pozytywne i pożądane z perspektywy polityki zatrudnienia. Zgodnie z wytycznymi prawodawstwa unijnego, projekt wyraźnie rozgranicza zatrudnienie od stażu, który ma na celu zdobycie praktycznego doświadczenia zawodowego, nie zarobkowanie. Związek stoi na stanowisku, że popularyzacja zjawiska rynkowych staży negatywnie wpływa na sytuację osób wchodzących na rynek pracy, a praca na stażu nie różni się aksjologicznie od zatrudnienia pracowniczego, w żaden znaczący sposób. Z tego względu podtrzymujemy postulat całkowitego zakazania rynkowych praktyk i staży, wyrażony w stanowisku z dnia 16 września 2025 r.  

STAŻ JAKO PRACA

Definiując pracę jako działalność człowieka, która wytwarza wartość, uznajemy, że zasługuje na ochronę oraz na ekwiwalentne wynagrodzenie, niezależnie od formy jej świadczenia i legalnej definicji stosunku pracy. Wykonywanie jej w celu nauki praktycznych umiejętności, czy zdobycia doświadczenia zawodowego, nie ma wpływu na czas, wysiłek i zaangażowanie pracownika. Nauka nowych umiejętności jest wręcz bardziej angażująca. Nie jest jednocześnie prawdą, że praca stażysty nie przynosi pracodawcy żadnej wartości dodanej, czy wręcz stanowi obciążenie. Praca stażystów nie byłaby tak pożądana przez sektor prywatny, który kieruje się przede wszystkim optymalizacją zysków. Podobnie jak powszechność zatrudnienia cywilnoprawnego, zapotrzebowanie na sprekaryzowaną pracę jest efektem polityki gospodarczej kraju po transformacji ustrojowej. Wraz z ustabilizowaniem się poziomu bezrobocia, państwo zaczęło wprowadzać zmiany prawne mające przeciwdziałać destandaryzacji zatrudnienia. Wprowadzenie minimalnej stawki godzinowej, składek na ubezpieczenia społeczne i inne przepisy zbliżające zatrudnienie cywilnoprawne do pracowniczego miały zniechęcić pracodawców do zastępowania umów o pracę umowami zlecenia, umowami o świadczenie usług czy umowami o dzieło. Efektem tej polityki jest legitymizacja nowego rodzaju stosunku zatrudnienia, który stopniowo wypiera stosunek pracy. Ruch legislacyjny, opisywany jako mający na celu ochrony interesu pracowników, zalegalizował funkcjonowanie pracowników drugiej kategorii. Uznając staże za sprekaryzowaną pracę, negatywnie postrzegamy kierunek zmian, przyjęty przez autorów projektu. Zastąpienie praktyk absolwenckich, instytucją pełniącą ten sam cel gospodarczy — stworzenie podaży taniej lub darmowej pracy — nie zmienia jej fundamentalnie antypracowniczego charakteru.

WPŁYW STAŻY NA RYNEK PRACY

Autorzy projektu przedstawiają samo zjawisko stażu jako wpływające pozytywnie na rynek pracy. Przedstawia się je jako narzędzie zdobycia doświadczenia, którego brak jest istotną barierą dla osób wchodzących na rynek pracy. Powszechne obecnie zawyżone wymagania pracodawców, nie są jednak kwestią faktycznego braku kwalifikacji do wykonywania danego zawodu. Możliwość narzucenia pracownikom sztucznie zawyżonego progu wejścia do stabilnego jest problemem sytuacji na rynku pracy. Przyczynia się do tego upowszechnienie staży, które nie są dobrowolnym dodatkiem do życiorysu, lecz niepisanym warunkiem otrzymania zatrudnienia w zawodzie. Staże poprawiają sytuację rynkową indywidualnych osób, ale pogarszają ją dla całego pokolenia. Towarzyszy temu zanik tzw. entry level jobs — stanowisk, które umożliwiały zdobycie doświadczenia, w formie pełnoprawnego zatrudnienia.

STAŻ A ZATRUDNIENIE PRACOWNICZE

W polskim systemie prawnym funkcjonuje już forma zatrudnienia, które umożliwia zdobycie doświadczenia zawodowego, naukę kompetencji miękkich, może być zawarta na krótki i określony czas. Umowa o pracę na okres próbny, jednocześnie konstrukcja dużo korzystniejsza dla pracownika w porównaniu do umowy o staż wprowadzanej projektowaną ustawą. Podobnie jak w przypadku zatrudnienia cywilnoprawnego, staż pozostanie bardziej opłacalny dla sektora prywatnego od umowy o pracę i będzie wypierał konstrukcje prawa pracy. Zastąpienie bezpłatnej praktyki absolwenckiej, stażem wynagradzanym ułamkiem minimalnego wynagrodzenia za pracę, dalej uznajemy za niewystarczające. Co więcej, ustawa ujednolicająca przepisy dotyczącej praktycznie nieregulowanego rynku praktyk, w technicznie poprawnej i składnej formie, doprowadzi do jej popularyzacji. Praktyka absolwencka pozostaje formą najmniej atrakcyjną dla młodych pracowników, podczas gdy najwięcej, bo aż 79,8% z nich wskazuje umowę o pracę jako najbardziej atrakcyjną. Zapewnienie minimalnych standardów ukształtuje staż jako realną alternatywę dla zleceń, stosowanych powszechnie do zatrudniania praktykantów. Paradoksalnie, obecnie zleceniobiorcy, objęci minimalną stawką godzinową, mają zagwarantowane wyższe wynagrodzenie za „praktyki”, niż stażyści w przypadku wprowadzenia projektowanych zmian.

STAŻ A PRAKTYKI ZAWODOWE

Poza zleceniami, według badania przeprowadzonego w 2023 r. na zlecenie MRPiPS, poza umowami cywilnoprawnymi i praktykami absolwenckimi, dużą część bezpłatnych praktyk stanowią praktyki zawodowe i staże odbywane jako część formalnego kształcenia. Projekt ustawy zawiera jednak katalog wyłączeń, wymieniający wszystkie te formy. Według uzasadnienia powodem nieobjęcia regulacją praktyk tego rodzaju było przewidywane zmniejszenie dostępności miejsc dla praktykantów. Naszym zdaniem nie jest to powód uzasadniający dopuszczalność bezpłatnej pracy, zrównywanej w przekazie Nowej Lewicy z wyzyskiem i niewolnictwem. Rozwiązaniem kwestii dostępności praktyk zawodowych jest nałożenie na uczelnie obowiązku zapewniania miejsc na praktykach, lub ekwiwalentnych zajęć praktycznych. Taki kierunek zmian ograniczyłby również sztuczną powszechność praktyk, na kierunkach, na których nie są potrzebne. 

ALTERNATYWNE KIERUNKI LEGISLACJI

Domagając się zniesienia praktyk absolwenckich, postulowaliśmy całkowite zakazanie tego typu stosunków gospodarczych i sankcjonujących je przepisów. Jak wskazali autorzy projektu w opisie skutków regulacji, takie rozwiązanie funkcjonuje w krajach UE — dwa kraje (Francja i Łotwa) nie przewidują takiej formy prawnej, a w wielu innych staże regulowane są przepisami prawa pracy. Również Zalecenia KE, które wdraża ustawa, nie nakładają obowiązku ich wprowadzenia, a jedynie wskazują na konieczność zwalczania zjawiska zastępowania zatrudnienia stażami oraz wprowadzenia ram prawnych odbywania stażu i kontroli jakości. W naszej ocenie walka z destandaryzacją zatrudnienia powinna skupiać się nie na tworzeniu nowych form prawnych, lecz na wzmocnieniu egzekwowania istniejących norm prawa pracy — np. poprzez wyposażenie PIP w uprawnienie do przekształcenia zatrudnienia cywilnoprawnego w pracownicze na drodze decyzji administracyjnej.