9 września 2025 r.

STANOWISKO

Koordynacji Młodzieżowej OZZ Inicjatywa Pracownicza

na temat praktyk absolwenckich

Domagamy się całkowitego zniesienia praktyk absolwenckich poprzez uchylenie ustawy z dnia 17 lipca 2009 r. o praktykach absolwenckich. 

Tego lata wzięliśmy udział w spotkaniu prekonsultacyjnym na temat praktyk i staży w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej. Resort Pracy zapowiada, że uporządkuje chaotyczne przepisy, ukróci nadużycia i będzie dążyć do wprowadzenia odpłatności praktyk absolwenckich. Wprowadzenie obowiązku wynagradzania osób odbywających praktyki absolwenckie w jakiejkolwiek formie, choć wynikające z dobrych intencji, uważamy za przeciwskuteczne. Praktyki absolwenckie są reliktem neoliberalnej polityki, której celem są prekaryzacja i destandaryzacja zatrudnienia — patologie i nadużycia z nimi związane nie są kwestią nieuczciwości poszczególnych pracodawców, lecz świadomego wyboru ustawodawcy. Ustawę regulującą tę instytucję celowo skonstruowano tak, aby praktyki były jak najbardziej elastyczne i odformalizowane. Odbywane są na podstawie umowy cywilnoprawnej, której warunki można kształtować praktycznie dowolnie. Trudno mówić, że wykorzystywanie tej formy do krótkoterminowego zatrudnienia jest obiektywnym naruszeniem, bo standardy, których należałoby przestrzegać, praktycznie nie istnieją.

Praktyka absolwencka powstała, by umożliwić odbywanie praktyk poza szarą strefą, ale na praktycznie takich samych warunkach — bez wynagrodzenia, bez składek i bez ochrony typowej dla stosunku pracy. Jednym z motywów przywołanych w uzasadnieniu projektu była nowelizacja Kodeksu Pracy, wprowadzająca w celu zwalczania obchodzenia prawa przez pracodawców nakaz zawierania umów o pracę w stosunkach, które spełniają ustawowe przesłanki. Pomimo deklaratywnych celów należy jednoznacznie uznać ją za formę pozapracowniczego zatrudnienia. Taki charakter praktyk wynika z całokształtu regulacji ustawowej oraz faktycznej ekonomicznej relacji pomiędzy stronami tego stosunku. Jest to przy tym prawdopodobnie najbardziej prekarna forma zatrudnienia dopuszczalna przez polskie prawo.

W ujęciu systemowym funkcja praktyk absolwenckich pokrywa się z funkcjami innych form prawnych kształcenia praktycznego, zatrudnienia oraz aktywizacji zawodowej. Ustawa określa cele praktyk jako ułatwienie absolwentom uzyskiwania doświadczenia i nabywania umiejętności praktycznych niezbędnych do wykonywania pracy. Przepisy nie przewidują jednak rozwiązań charakterystycznych dla form praktycznej nauki takich jak praktyki zawodowe, uczniowskie, czy różne rodzaje staży zawodowych, które są obowiązkową częścią kształcenia. Te wiążą się z realizacją określonego programu i przynajmniej w założeniu odbywane są pod nadzorem i podlegają ewaluacji. Podmiot prowadzący praktyki absolwenckie ma jedynie obowiązek wydania zaświadczenia o ich odbyciu — nie musi tworzyć żadnego programu, ani nie odpowiada przed nikim w zakresie jego realizacji. Uzasadnienie projektu ustawy o praktykach absolwenckich opisywało je jako alternatywę dla zbyt zbiurokratyzowanych i kosztownych staży dla bezrobotnych. Nie można ich jednak uznać za adekwatną formę wsparcia socjalnego i aktywizacji zawodowej — praktyki funkcjonują w oderwaniu od państwowych służb zatrudnienia i systemu ubezpieczeń społecznych. Wreszcie, praktyka absolwencka do pewnego stopnia wypełnia tę samą niszę, co umowa o pracę na okres próbny. Obie formy umożliwiają zatrudnienia pracownika „na próbę” oraz wiążą się z podobnym ograniczeniem czasowym i ewentualną perspektywą stałego zatrudnienia. Choć żadna z wyżej wymienionych form prawnych nie jest wolna od problemów, to wszystkie z nich zostały stworzone, biorąc pod uwagę określone role, jakie miały pełnić w systemie prawa. Praktyka absolwencka przedstawiana jest jako uzupełnienie tych rozwiązań, jednak funkcjonując równolegle z nimi, podważa ich skuteczność i celowość.

Państwo powinno konsekwentnie i rozsądnie prowadzić politykę promującą stabilność zatrudnienia. Wprowadzenie odpłatności praktyk absolwenckich to droga donikąd. Modyfikowanie ubogiej treściowo ustawy nie rozwiąże fundamentalnych problemów, wynikających z ideologicznych założeń przyświecających jej wprowadzeniu. Nawet najbardziej radykalne zmiany tej instytucji są niecelowe, gdy sama jej istota stoi w sprzeczności z interesem młodych pracownic i pracowników. Podobnie jak miało to miejsce w przypadku zleceń, dalsze regulowanie tej formy zatrudnienia spowoduje jej legitymizację, normalizację i upowszechnienie. Nie potrzebujemy kolejnej formy śmieciowego zatrudnienia, lecz całkowitego zniesienia praktyk absolwenckich.

Koordynacja młodzieżowa OZZ Inicjatywa Pracownicza