Tekst jest częścią dziesiątego numeru Alarmu Studenckiego. Chcesz nas wesprzeć? Wpłać na zrzutkę, dzięki której wydajemy naszą gazetę.

W lutym br. Forum Kultury Studenckiej wydało Raport o stanie organizacyjnym i kierunkach oddziaływania kultury studenckiej w Polsce. Publikacja powstała na podstawie forum, które odbyło się w listopadzie 2025 roku. Zawiera analizę obecnego stanu kultury studenckiej, jej problemów i potencjału. Są w niej także rekomendacje dla władz państwowych i uczelnianych wystosowane przez przedstawicieli Konferencji Rektorów Akademickich Szkół Polskich, Parlamentu Studentów RP, Krajowej Reprezentacji Doktorantów i uczelnianych instytucji kultury studenckiej. W marcu raport trafił pod obrady sejmowej podkomisji stałej ds. nauki i szkolnictwa wyższego. Kultura studencka zaistniała w debacie publicznej.

Autorzy wskazują, że aż 87% studiujących deklaruje zainteresowanie uczestnictwem w kulturze. 57% z nas jest aktywnych twórczo, z czego 22% w stopniu wysokim. 

Raport uznaje istnienie problemu, choć tę diagnozę znacząco łagodzi. Wskazuje m.in. na brak stabilnych ram instytucjonalnych, nierówności infrastrukturalne między uczelniami i uzależnienie finansowania od projektów. Postuluje systemowe podejście: umocowanie kultury studenckiej w politykach publicznych, wieloletnie mechanizmy finansowania, zapewnienie infrastruktury i możliwość dzielenia jej między uczelniami, miastami i instytucjami. 

Dostrzegamy jednak w tej publikacji znaczącą dziurę.

Transformacja bez transformacji

Raport opisuje obecną sytuację jako efekt procesów, które zaszły po 1989 roku: rozpad struktur kultury studenckiej PRL, przejęcie lub likwidacja akademickich domów kultury, stopniowe odcinanie finansowania. Ton tej diagnozy jest jednak dość beznamiętny – jakby chodziło o nieunikniony i naturalny rozpad. Nie wskazuje na istotny kontekst, czyli na świadomą decyzję o prowadzeniu polityki w sposób, który przekształcił uczelnie w instytucje nastawione na produkcję zasobów ludzkich dla rynku pracy.

Transformacja ustrojowa sprywatyzowała infrastrukturę, urynkowiła usługi, przekształciła wspólne przestrzenie w miejsca do zarabiania pieniędzy. To, co dziś wielu kojarzy się studentom z kulturą studencką – Hybrydy, Proxima, Stodoła – to komercyjne lokale, w których bilety na koncerty pozostają poza zasięgiem wielu z nas. W raporcie Forum nie znajdziemy pytań: dlaczego w tak wielu miastach wydarzenia studenckie muszą odbywać się w komercyjnych przestrzeniach? Kto do tego dopuścił? Kto na tym zarabia? 

Musimy uznać prosty fakt: kultura w PRL-u nie istniała wyłącznie w ramach instytucji studenckich. Uczelnie dysponowały infrastrukturą – klubami, domami kultury, salami prób – która po 1989 roku przestała się „opłacać”. Historia Indeksu na Uniwersytecie Warszawskim jest podręcznikowym przykładem – klub zabrany społeczności studenckiej, oddany restauratorowi, który przez lata nie realizował żadnych zobowiązań kulturalnych, a samorząd studencki przez cały ten czas biernie pobierał czynsz i udawał, że nic się nie dzieje.

Remedium na drop-out

Raport przedstawia kulturę studencką jako remedium na drop-out. Tym lekiem nie będzie w stanie zostać bierne uczestnictwo i korzystanie z tego, co się nam sprzeda. Traktowanie jej jako jednego z instrumentów uatrakcyjnienia uczelni i jej internacjonalizacji prowadzi do myślenia o kulturze jako o jednej z wielu usług.

Oddolna kultura nie jest dodatkiem do kształcenia, który poprawia „obiektywne” wskaźniki i przyprawia rektora o uśmiech. Potrzebujemy przestrzeni, w której będziemy rozwijać się jako podmioty, nie zasoby. W przeciwnym razie dostaniemy zaproszenie na Juwenalia 2.0 w ramach zachęty do kontynuowania nauki.

Ustawowa reprezentacja atakuje

Rekomendacje Parlamentu Studentów RP dotyczące zarządzania kulturą studencką postulują – oczywiście – zwiększenie roli samorządów jako organizatorów i partnerów instytucjonalnych dla władz państwowych i uczelnianych. Trudno się dziwić, że samorządom zależy na stałym poszerzaniu swoich kompetencji i zasobów. Ale traktowanie samorządów jako naturalnych reprezentantów studiujących jest poważnym zagrożeniem.

Na wielu uczelniach samorządy znane są głównie z organizacji juwenaliów – jedynego masowego „studenckiego” wydarzenia w roku. Na uczelniach w całym kraju samorządowi działacze ignorują działania podejrzanych fundacji, które zawłaszczyły sobie nasze kluby. Nie słyną również ze wsłuchiwania się w studenckie potrzeby czy z zainteresowania sprawami socjalnymi. Zawsze za to można liczyć na to, że potępią studenckie protesty i wezwą do porządku – bo kto to widział, spontaniczność i inicjatywność? Tak bez wyborów w USOS-ie? 

Kulturą studencką powinny zarządzać osoby faktycznie zaangażowane w jej produkcję – nie dlatego, że piastują stanowisko w samorządzie. Wszelkie rozmowy z decydentami powinny włączać jak najwięcej studentek i studentów w celu wytworzenia kolektywnego poczucia odpowiedzialności za siebie nawzajem.

* * *

Raport Forum Kultury Studenckiej postuluje o słuszne minimum: finansowanie i infrastrukturę. Równocześnie potyka się w miejscu, w którym trzeba zastanowić się nad rzeczywistym włączeniem samych zainteresowanych i wyniesieniem ich z poziomu klientów. Nie oddajmy na starcie naszej kultury w ręce tych samych instytucji, które przez ostatnie dekady albo ją ignorowały, albo na niej zarabiały.

Stanisław Sieniawski, Gabriela Wilczyńska