Tekst jest częścią dziesiątego numeru Alarmu Studenckiego. Chcesz nas wesprzeć? Wpłać na zrzutkę, dzięki której wydajemy naszą gazetę.

Dlaczego czas pracy na śmieciówce jest elastyczny?

Przepisy prawa pracy definiują stosunek pracy wymieniając jego cechy: praca wykonywana jest osobiście, za wynagrodzeniem, pod kierownictwem pracodawcy oraz w wyznaczonym przez niego miejscu i czasie. Każde zatrudnienie spełniające te kryteria podlega przepisom kodeksu pracy – niezależnie od nazwy umowy. Nie dzieje się to jednak automatycznie. Obecnie jedynym sposobem na przekształcenie śmieciówki w etat wbrew woli szefa jest wyrok sądu. Pracownik musi złożyć pozew, przejść przez trwające nawet kilka lat postępowanie i udowodnić, że jego zatrudnienie spełnia ustawowe przesłanki. Profesjonalna reprezentacja kosztuje, a wygrać można zazwyczaj stosunkowo niewiele – chyba że w toku zatrudnienia doszło do nadużyć, za które przysługiwałoby odszkodowanie na podstawie prawa pracy. Nie dziwi zatem, że sprawy o sądowe ustalenie stosunku pracy są niezwykle rzadkie, biorąc pod uwagę skalę śmieciowego zatrudnienia. 

Od 8 lipca 2026 r. Inspekcja Pracy uzyska uprawnienie przekształcania śmieciówek w etaty bez wyroku sądu. Nie wiemy jednak, jak w praktyce będą działać te przepisy i czy inspektorzy dysponujący ograniczonymi zasobami będą chętnie korzystać z nowych kompetencji.

Jednak już teraz szefowie mają motywację, by utrzymywać pozory i pewien poziom finezji w obchodzeniu prawa. Mniej subtelni, ryzykują mandatem karnym, czy koniecznością rozliczenia się z zaległych składek na ubezpieczenia społeczne – co przy zatrudnianiu kilku pracowników może poważnie uderzyć po kieszeniach.

Dlatego umowy pisane są tak, żeby nasze zatrudnienie nie miało cech stosunku pracy. Zamiast pracy pod kierownictwem pracodawcy przeczytamy o świadczeniu usług w sposób uzgodniony ze zlecającym. Żeby zatrudnienie nie było ściśle osobiste, wprowadza się możliwość powierzenia obowiązków innej osobie. Miejsce i czas pracy nie mogą być jednostronnie wyznaczane przez szefa, więc są z nami uzgadniane. Samo sprytne napisanie umowy nie jest wystarczającym dupochronem na wypadek kontroli PIP czy pozwu. Legalność śmieciówki bada się przeprowadzając test cech przeważających – sąd sprawdza, czy dany stosunek zatrudnienia ma więcej cech stosunku cywilnoprawnego, czy pracowniczego. Bada się przy tym nie tylko treść umowy, ale to, jak zatrudnienie faktycznie przebiegało. Jeżeli szef chce mieć naprawdę czyste ręce, postanowienia umowne nie mogą być tylko podkładką, ale muszą rzeczywiście przekładać się na organizację pracy.

Kto i jak decyduje, kiedy pracujemy?

Wymuszona prawem elastyczność czasu pracy w praktyce niemal zawsze działa na korzyść menedżerów. W niektórych firmach, zwłaszcza korporacjach, stałych godzin po prostu nie ma. Pracownicy dostają zadania do wykonania i sami ewidencjonują godziny, w których je realizowali. Szef nie każe ci przyjść o konkretnej porze, ale biuro otwiera się o 8.30, większość pracowników przychodzi o 9.00 i kończy koło 17.30. Godziny nie są narzucone odgórnie – ale jeśli chcemy nadążyć z pracą za resztą zespołu, sami je sobie narzucamy. Najczęściej jednak pracownicy deklarują dyspozycyjność na dany tydzień lub miesiąc i na tej podstawie przełożony układa grafik, gdy w planie pojawią się dziury – bo nikomu nie pasuje konkretna zmiana albo ktoś niespodziewanie nie może przyjść.

Brak prawnej możliwości wymuszenia pracy w określonych godzinach nie oznacza, że pracowników nie motywuje się innymi sposobami. Zazwyczaj wystarczy sama perspektywa podpadnięcia szefowi i możliwość wyrobienia kilku dodatkowych godzin. Kiedy jednak chętnych brakuje, a zmiana zbliża się nieobstawiona, metody bywają mniej subtelne – szantaże emocjonalne, obietnice lepszych zarobków, groźby, że nie dostaniemy więcej godzin albo że w ogóle stracimy pracę. Czasem po prostu orientujemy się, że jesteśmy wpisani na godziny, których nie zgłaszaliśmy jako dostępne.

Odmówić można – ale jak?

Pracując na umowie cywilnoprawnej, nie mamy obowiązku pozostawania do dyspozycji szefa w wyznaczonych przez niego godzinach, w przeciwieństwie do etatu. Jako zleceniobiorca mamy więc zasadniczo swobodę organizacji swojego czasu pracy, pod warunkiem, że starannie wykonujemy zlecenie. W przypadku, gdy grafik nam nie pasuje, powinniśmy jasno i asertywnie przekazać, kiedy jesteśmy dostępni, a kiedy nie. Jeśli decydujemy się nie przyjść – zdecydowanie lepiej uprzedzić z wyprzedzeniem niż poinformować po fakcie albo nie odezwać się wcale. Komunikatywność pozwala to odeprzeć zarzut, że nie dołożyliśmy należytej staranności w wykonywaniu zlecenia. Dokumentujemy wszystko i zbieramy dowody – jak przebiegała komunikacja i dlaczego nie mogliśmy się pojawić.

Musimy pamiętać przy tym, że każda śmieciówka jest wyjątkowa. Zanim podejmiemy decyzję, warto dokładnie przeczytać umowę. Najczęściej sposób ustalania grafiku celowo nie jest w niej określony — wtedy możemy skutecznie argumentować, że mamy swobodę wyboru czasu wykonywania zlecenia. Zdarzają się jednak klauzule ściśle regulujące tę kwestię, a nawet przewidujące kary umowne za niestawienie się na zmianie. W takich przypadkach lepiej nie ryzykować. Czasem obowiązek bycia w konkretnym miejscu i konkretnym czasie wynika ze specyfiki naszych obowiązków. Jeżeli podpisaliśmy umowę, w której zobowiązujemy się do pracy przy konkretnym wydarzeniu, musimy się na nim pojawić. 

W razie choroby warto uzyskać od lekarza zwolnienie w systemie e-ZLA lub w formie wydruku nawet jeśli umowa tego nie wymaga albo nie mamy ubezpieczenia chorobowego. Gdyby szef chciał egzekwować karę umowną lub odszkodowanie, mamy dowód, że nie wykonaliśmy zlecenia z powodu obiektywnej przeszkody. Przy zleceniu nie istnieje ustawowy obowiązek usprawiedliwiania nieobecności – zwolnienie lekarskie pełni dla zleceniodawcy wyłącznie rolę informacyjną. Niezależnie od tego, czy jesteśmy objęci ubezpieczeniem, nie otrzymamy od zleceniodawcy wynagrodzenia za czas, kiedy nie pracujemy. Jeżeli odprowadzamy dobrowolną składkę na ubezpieczenie chorobowe, możemy ubiegać się o zasiłek z ZUS – zasady jego przyznawania to jednak osobny temat.

Nawet jeśli kary wpisane w umowie są niezgodne z przepisami, ma to wtórne znaczenie wobec pytania, czy szef faktycznie zdecyduje się je egzekwować. Bardziej realistycznym zagrożeniem są pozaprawne konsekwencje odmowy – gorszy grafik, mniej godzin, atmosfera w pracy. Zanim zdecydujesz się postawić na swoim, zorientuj się, jak wygląda praktyka w twoim miejscu pracy: czy zdarzają się zamiany zmian, jak reaguje szef w podobnych sytuacjach, co mówią inni pracownicy. W nowym miejscu albo na stanowisku bez kontaktu z innymi może to być trudne – dlatego warto zapytać wprost. Rozmowa o warunkach pracy to nie tylko fundament zbiorowego działania. To też najskuteczniejsza strategia indywidualnego przetrwania. Nawet powierzchowne relacje ze współpracownikami czy samo wymienienie się z nimi kontaktami sprawiają, że nie jesteś sam, kiedy musisz znaleźć zastępstwo na zmianę, czy walczyć o swoją pensję w sądzie. 

Dominik Chrabski, zespół prawny struktur młodzieżowych Inicjatywy Pracowniczej