Tekst jest częścią ósmego numeru Alarmu Studenckiego. Chcesz nas wesprzeć? Wpłać na zrzutkę, dzięki której wydajemy naszą gazetę.

Być może należysz do tych szczęśliwców, dla których studia były czymś więcej niż tylko etapem do dorosłego życia. Może odkryłaś, że nauka naprawdę Cię wciąga: przełomowe badania, cisza biblioteki, skupienie i gwar laboratorium, konferencje naukowe, inspirujące dyskusje i to szczególne poczucie sensu, gdy z chaosu danych wyłania się coś nowego. Studia doktoranckie jawią się wtedy jako naturalna kontynuacja – szansa, by rozwijać pasję, robić to co się lubi i jednocześnie budować karierę naukową. Brzmi jak dobre życie po studiach: ambitne, twórcze i ekscytujące.

Szybko jednak okazuje się, że za tą opowieścią kryje się zupełnie inna rzeczywistość. Doktorat w Polsce nie jest bezpiecznym wejściem w dorosłość ani stabilnym początkiem kariery. Jest pełnoetatową pracą – która formalnie pracą nie jest – wykonywaną w statusie studenta, za głodowe stypendium zamiast pensji i w warunkach, które uniemożliwiają samodzielne utrzymanie się w dużym mieście akademickim. Entuzjazm zderza się z rachunkami, a marzenie o rozwoju – z koniecznością liczenia każdej złotówki.

Zamiast stabilności pojawia się niepewność. Zamiast uznania pracy, napotykamy na narracje o pasji i poświęceniu, które mają zastąpić godne wynagrodzenia. Młoda naukowczyni bardzo szybko uczy się, że system oczekuje od niej wyników, publikacji i zaangażowania na poziomie etatowego pracownika naukowego, jednocześnie odmawiając jej praw i bezpieczeństwa, które z takim statusem powinny się wiązać. Tak zaczyna się życie po studiach w nauce, czyli w szarej strefie między edukacją a pracą i ambicją a przetrwaniem.

W polskim systemie akademickim doktorat jest pełnoetatową pracą, choć w teorii nią nie jest. Doktoranci prowadzą badania, publikują, piszą granty, prowadzą zajęcia dydaktyczne i współtworzą dorobek uczelni, a jednocześnie funkcjonują poza prawem pracy, bez pensji, bez stabilności i bez realnej ochrony. Zamiast wynagrodzenia otrzymują stypendium, którego wysokość przez pierwsze dwa lata doktoratu jest niższa od ustawowej płacy minimalnej.

W 2026 roku płaca minimalna w Polsce wynosi 4 806 złotych brutto. Tymczasem doktorant przed oceną śródokresową otrzymuje stypendium w wysokości 3 570,50 zł brutto, czyli ponad 1 200 zł mniej niż minimum gwarantowane pracownikom. Wynika to z faktu, że wysokość stypendium doktoranckiego jest ustawowo ustalana jako 37% minimalnego wynagrodzenia profesora, nie w odniesieniu do płacy minimalnej czy kosztów życia. Dopiero po dwóch latach pracy, po pozytywnej ocenie śródokresowej, stypendium wzrasta do 57% tej kwoty, co oznacza jedynie nieznaczne przekroczenie progu minimalnego. Ponieważ jednak mówimy o stypendium, nie o wynagrodzeniu, prawo pracy przestaje obowiązywać. 

Status studenta zapewnia co prawda pewne przywileje, takie jak zniżki komunikacyjne czy tańsze bilety do instytucji kultury. Dobrze, że one istnieją, ale nie zmienia to faktu, że nie są w stanie zrekompensować realnych kosztów życia ani zastąpić godnego wynagrodzenia za wykonywaną pracę. To świadomy mechanizm prekaryzacji pracy intelektualnej, który pozwala państwu i uczelniom korzystać z taniej, wysoko wykwalifikowanej siły roboczej, jednocześnie udając, że chodzi wyłącznie o kształcenie. Status studenta, wraz z jego symbolicznymi przywilejami, pełni tu funkcję zasłony: ma łagodzić społeczne oburzenie i przykrywa fakt, że mamy do czynienia z pełnoetatową pracą wykonywaną w warunkach finansowej niestabilności i zależności.

W dużych miastach akademickich kwota stypendium doktoranckiego nie wystarcza na samodzielne utrzymanie. Czynsz, media, jedzenie i transport pochłaniają cały miesięczny dochód, a często nawet go przekraczają. W praktyce doktorat faworyzuje osoby, które mają wsparcie finansowe rodziny, dysponują znacznymi oszczędnościami, mieszkają w odziedziczonym lokum lub mają dobrze zarabiającego partnera. Osoby bez takiego zaplecza również podejmują doktorat, ale odbywa się to kosztem pracy ponad siły, życia w permanentnej niepewności i długotrwałego obciążenia psychicznego. Kariera naukowa przestaje być ścieżką opartą na kompetencjach i pracy, a zaczyna funkcjonować jako przywilej klasowy.

Prekaryzacja doktorantów nie jest więc wyłącznie indywidualnym dramatem, lecz także realną stratą dla polskiej nauki. Państwo inwestuje w edukację młodych ludzi, doprowadzając ich do poziomu wysokich kompetencji badawczych, a następnie oferuje im warunki, w których nie są w stanie normalnie funkcjonować. Efekt jest przewidywalny – rezygnacja z kariery naukowej, odpływ talentów, emigracja albo przejście do sektora prywatnego. Polska traci ludzi, których sama wykształciła, bo nie chce zapłacić za ich pracę wtedy, gdy zaczynają realnie tworzyć wartość: prowadzić projekty badawcze, publikować wyniki, szkolić studentów i tworzyć zespoły, na których opiera się dalszy rozwój nauki.

Ten system ma również bardzo konkretny, codzienny wymiar. Doktorantka żyjąca z głodowego stypendium porównuje się z rówieśnikami, którzy po studiach poszli do sektora prywatnego: zakładają rodziny, biorą kredyty, planują przyszłość. Ona tymczasem dzieli schowek na miotły w klaustrofobicznym mieszkaniu ze współlokatorami, liczy każdą złotówkę i słyszy, że „robi doktorat z pasji”. Frustracja miesza się z poczuciem absurdu, gdy okazuje się, że praca wymagająca wieloletniego kształcenia, odpowiedzialności za badania, publikację i dydaktykę jest systemowo wyceniana niżej niż wiele innych form zatrudnienia. Z zewnątrz jej ścieżka kariery brzmi prestiżowo, w codziennym życiu oznacza jednak ciągłe liczenie wydatków i odkładanie wszystkiego na później. To często moment przełomowy – śmiech przez zęby, utrata złudzeń i powracające pytanie, czy ten wysiłek w ogóle ma sens.

Niskie stypendia doktoranckie nie wynikają z braku pieniędzy, lecz z wypaczonej hierarchii priorytetów, w której państwo świadomie uznało, że rozwój nauki można finansować kosztem głodowej pracy badaczy. Głodzenie nauki odbywa się po cichu: bez spektakularnych cięć (bo z czego tu ciąć?), poprzez normalizację prekaryjnych warunków pracy na najniższym szczeblu systemu. To strategia krótkowzroczna i destrukcyjna. Zamiast stabilnej kadry badawczej produkujemy wypalenie i selekcję opartą na statusie materialnym. 

Życie po studiach w polskiej nauce nie musi tak wyglądać. Obecna sytuacja doktorantów nie jest naturalna, ani nieunikniona – to rezultat konkretnych decyzji, które można zmienić. Doktorat jest pracą i powinien być traktowany jak praca: z ochroną socjalną, przestrzeganiem prawa pracy i wynagrodzeniem pozwalającym na samodzielne życie w dużym mieście. Bez tego nie da się mówić o nowoczesnej i odpowiedzialnej nauce. Jeśli państwo chce silnej nauki i innowacyjności, musi przestać opierać je na nisko opłacanej pracy młodych ludzi. W przeciwnym razie tytułowe życie po studiach w akademii pozostanie synonimem niepewności i rezygnacji, a nauka w Polsce będzie dostępna dla tych, których po prostu na nią stać.

Maya Śliwa