Tekst jest częścią specjalnego wydania Alarmu Studenckiego z okazji Miesiąca Historii Kobiet Pracujących. Chcesz nas wesprzeć? Wpłać na zrzutkę, dzięki której wydajemy naszą gazetę.

Przedstawianie aktu kobiecego stanowi ważny przykład odzwierciedlający zmieniające się role społeczne, moralność oraz kanony piękna, którymi obarczane były kobiety. Wizerunek kobiet w sztuce zmieniał się wraz z autonomią, którą zyskiwały. W starożytności mieliśmy do czynienia z przedstawieniem kobiety jako bogini, w baroku ze zmysłowymi aktami, aż po współczesność, kiedy artystki i artyści podważają kanony piękna bądź moralne status quo. W historii sztuki nie brakowało kontrowersji dotyczących przedstawiania kobiecych aktów. Pojawia się więc pytanie: kiedy mamy do czynienia z ekspresją artystyczną, a kiedy z zaspokajaniem wrażeń erotycznych? W tym celu przeanalizuję kilka dzieł budzących kontrowersje. W szczególności skupię się na feministycznej sztuce badającej granicę między wolną ekspresją a uprzedmiotowieniem kobiecego ciała i tworzeniem z niego obiektu dla męskiego spojrzenia.

W starożytności sztuka była tworzona głównie przez mężczyzn i adresowana do męskiego odbiorcy. W starożytnej Grecji kobiety zajmowały się domem i opieką nad dziećmi, miały ograniczone prawa i były wykluczone z życia społecznego. Jednym z najbardziej kontrowersyjnych ówcześnie dzieł była Afrodyta z Knidos autorstwa Praksytelesa. Rzeźba bogini, mimo swojej sakralnej funkcji, została przedstawiona w sugestywnej pozie, zacierając granicę między sztuką sakralną a świecką. Służyła zarówno erotycznej fantazji, jak i kultowi religijnemu.

W średniowieczu sztuka była przede wszystkim zdominowana przez religię. Nagość pojawiała się rzadko i była silnie nacechowana symbolicznie. Najczęściej mamy w tym okresie do czynienia z przedstawianiem kobiecej nagości jako symbolu upadku moralnego i grzechu. Kobiety były nie tylko marginalizowane, ale także demonizowane. Jedyną akceptowaną formą cielesności kobiety było macierzyństwo. W obrazie Madonna karmiąca Hansa Memlinga postać kobiety ukazana została w sposób aseksualny – jej nadrzędną rolą była rola matki. Wzrok odbiorcy skupia się na Dzieciątku Bożym. W ten sposób rola kobiety zostaje zawężona do macierzyństwa, a jej przeznaczenie powiązane z mężczyzną potężniejszym od niej samej.

Wraz z nadejściem epoki renesansu powrócono do starożytnego kanonu kobiecej sylwetki oraz do przedstawiania nagości w ujęciu mitologicznym. W obrazie Narodziny Wenus Sandro Botticellego idealna kobieca sylwetka została zaprojektowana zgodnie z zasadami złotego podziału. Kobieta pozostaje jednak bierna. Zostaje zredukowana do roli obiektu seksualnego, a jej ciało – zamiast przedstawiać autonomiczną jednostkę – symbolizuje wartości związane z tym, jak postrzegają je mężczyźni. Wenus ukazywana jest jako obiekt erotycznych fantazji. Kobiety często przedstawiano w pozach uległości, jakby nie należały do siebie, lecz do tego, który patrzy. Nie zrezygnowano również z symbolicznych wizerunków nagości. Pokutująca Maria Magdalena Donatella ukazana została jako pokutnica – wychudzona, okryta jedynie włosami – kontynuując przedstawienie kobiety upadłej, kobiety jako grzesznicy.

W baroku kobieta często ukazywana była w kontekście zmysłowości i erotyzmu, co służyło jako narzędzie dominacji. W obrazie Rembrandta Zuzanna i starcy kobieta przedstawiona została jako ofiara męskiej przemocy i dominacji. Jest bezsilna wobec sytuacji, w której się znalazła, a jej los zależy od woli mężczyzn. Z drugiej strony wizerunek kobiety na obrazie Pokutująca Maria Magdalena Georges’a de La Toura przedstawia ją jako postać cnotliwą i refleksyjną. Towarzyszące jej artefakty – świeca czy czaszka – przypominają o przemijaniu i śmierci.

W XIX wieku nadal mamy do czynienia z wyidealizowanymi ciałami kobiet, których przedstawienie kontrolowane było przez spojrzenie mężczyzn. Pojawia się również wątek orientalizmu. W obrazie Wielka odaliska autorstwa Jean-Auguste-Dominique’a Ingresa naga kobieta przedstawiona z tureckimi akcesoriami funkcjonuje jako egzotyczny obiekt pożądania. Orientalne kobiety ukazywane w aktach były odzwierciedleniem kolonialnej mentalności. „Obce” kobiety były fetyszyzowane i przedstawiane jako obiekty męskiej dominacji nad kobietami z innych kultur, co wzmacniało patriarchalny model świata białego mężczyzny. Jednocześnie były one przedstawiane zgodnie z europejskim kanonem piękna – ich orientalność była jedynie kostiumem.

W realizmie i impresjonizmie XIX wieku kobiety zaczęły pojawiać się jako część życia miejskiego. Kobieta przedstawiona w obrazie Po kąpieli Edgara Degasa jest postacią o wyraźnej seksualności, jednak jej intymność zostaje naruszona. Nawet gdy kobiety przedstawiane są w naturalnych momentach życia, ich autonomia pozostaje ograniczona – ciała są obserwowane przez męskie spojrzenie, pozbawione własnej podmiotowości.

Na początku XX wieku, pomimo odważniejszych form i symboliki, wciąż dominowało przedstawianie kobiecych sylwetek jako biernych i podporządkowanych mężczyźnie. Obraz Panny z Awinionu Pabla Picassa burzył kanony przedstawienia, lecz nie naruszał patriarchalnego status quo. Widzimy zdeformowane ciała prostytutek, sprowadzone do agresywnie seksualnych form pozbawionych autonomii. Rewolucyjne w tej kwestii były natomiast prace Fridy Kahlo. W obrazie Dwie Fridy artystka w brutalny i szczery sposób przedstawia samą siebie – jej ciało staje się zapisem doświadczeń i tożsamości, które w aktach tworzonych z męskiej perspektywy były pomijane.

W latach 70. XX wieku kobiety zaczęły odzyskiwać swoją tożsamość w sztuce. Wraz z rozwojem radykalnego feminizmu odrzucano uprzedmiotawianie kobiet, a sztuka zaczęła być wykorzystywana w celach politycznych. Kobiece ciało stało się nośnikiem przekazu. Powstawały prace takie jak SCUM Manifesto Valerie Solanas, przedstawiające wizję świata, w którym kobiety przejmują władzę, a eliminacja mężczyzn miałaby być sposobem na odbudowanie kobiecej autonomii. W instalacji Judy Chicago The Dinner Party pojawia się symbolika waginy jako obrazu siły. Przedstawianie kobiecości poprzez waginę nieświadomie powiela jednak patriarchalną narrację sprowadzającą kobietę do narządu reprodukcyjnego. Zbyt silna estetyzacja prac sprawiała, że zamiast radykalnego oporu, traciły one na politycznej sile.

W tym okresie zaczęto także analizować wpływ mediów na wizerunek kobiecego ciała. Pojawiła się koncepcja male gaze, która zrewolucjonizowała sposób rozumienia przedstawiania kobiet w kulturze wizualnej. W dyskursie feministycznym pojawiła się również krytyka pornografii. Andrea Dworkin i Catharine MacKinnon uważały ją za integralną część patriarchalnego systemu i narzędzie dehumanizacji kobiet. Ich zdaniem pornografia wprowadza społeczną aprobatę dla przemocy wobec kobiet, w tym gwałtu i molestowania, oraz kształtuje męskie wyobrażenia na temat kobiet.

W mediach masowych pojawiały się również „Króliczki Playboya”, które pod przykrywką wolności seksualnej sprowadzały kobiety do obiektu seksualnego. Ich ciała były zniekształcone i dalekie od wizerunku realnych kobiet. Nie były postrzegane jako autonomiczne podmioty, lecz jako projekcje męskich fantazji wpisane w uproszczony model kobiecości.

Dla Jenny Saville sposobem na ucieczkę od kontrolowanego przez mężczyzn wizerunku kobiety było przedstawianie ciała burzącego kanony piękna wypracowane przez reklamę i media. W pracy Shift ukazywała ciała pokryte bliznami, fałdami skóry i śladami doświadczeń. Marina Abramović w performansie The Artist Is Present wykorzystuje natomiast napięcie między artystką a odbiorcą. Brakuje jednak w tym przypadku wyraźnego społecznego zaangażowania – zamiast kontrować patriarchalne doświadczenie kobiety, performance wpisuje się częściowo w dominujące normy.

Sztuka jest odzwierciedleniem mentalności i wzorców społecznych. Nic więc dziwnego, że w patriarchalnym społeczeństwie bywała narzędziem dehumanizacji kobiet i przedstawiania ich jako obiektów seksualnych. Niektóre przedstawienia można uznać za graniczne z pornografią, która prezentuje ciało kobiety w zdeformowanym odbiciu i przedstawia ją jako podporządkowaną męskiemu obserwatorowi. Wielu artystów tworzyło obrazy służące jedynie zaspokojeniu heteroseksualnych fantazji. Przedstawiane kobiety pozbawiano autonomii, a ich intymność była naruszana.

To, co odróżnia sztukę od pornografii, to często intencja oraz kontekst kulturowy, w którym nagość może symbolizować zarówno boskość, jak i grzech. Przedstawienia kobiet można również opisać za pomocą freudowskiego kompleksu „Madonna–dziwka–matka”, w którym kobiety dzielone są na obiekty miłości i szacunku oraz obiekty seksualnego pożądania. Pożądane, a jednocześnie pozbawione własnej seksualności, autonomii i doświadczeń ukrytych za kobiecym ciałem.

Dominika Zymni