W związku z konsultacjami prowadzonymi przez Parlament Studentów RP przestawiamy stanowisko struktur młodzieżowych OZZ Inicjatywa Pracownicza na temat systemu stypendialnego.

14 lutego 2026 r.

STANOWISKO 

Koordynacji młodzieżowej OZZ Inicjatywa Pracownicza 

ws. kierunków reform systemu świadczeń dla studentów i studentek

System wsparcia materialnego studentów funkcjonujący obecnie w Polsce wymaga w naszej opinii budowy od nowa i dostosowania do realiów XXI wieku. Półśrodki służące doraźnym oszczędnościom, zwiększanie elastyczności gospodarowania środkami przez uczelnie i szeroko pojęta „deregulacja” są prostą drogą do dalszego rozkładu systemu stypendialnego, który od ponad 30 lat w coraz mniejszym stopniu spełnia swoją funkcję. Za oznaki jego porażki uznajemy między innymi: wysoki i rosnący odsetek osób podejmujących pracę zarobkową na studiach, pogarszające się statystyki dot. zdrowia fizycznego i psychicznego młodzieży, pogłębiające się zjawisko drop-outu, rosnący wiek wyprowadzki z domu rodzinnego, rekordowo niski (4%) odsetek studentów i studentek pobierających stypendium socjalne i jego wysokość, która nie pozwala na samodzielne utrzymanie się. Alarmujący jest również malejący dostęp do edukacji dla osób z mniejszych miejscowości, szczególnie tych, które jako pierwsze w rodzinie idą na studia. Za patologiczną uznajemy sytuację, w której dla części studentów stypendium za wyniki w nauce pełni funkcję socjalną, na skutek czego ich stabilność finansowa opiera się na rankingach średnich i osiągnięć. Żadna organizacja studencka nie powinna przykładać ręki do polityki zaciskania pasa, która jest od dekad stosowana wobec naszej społeczności.

Za autorami raportu System pomocy materialnej dla studentów w Polsce ‒ diagnoza i kierunki możliwych zmian z roku 2020, zleconego przez Ministerstwo stawiamy więc pytanie: „fundamentalna decyzja co do kierunku zmian ma charakter polityczny ‒ dotyczy tego, kto i w jakim zakresie ma finansować koszty życia ponoszone w trakcie studiów? W jakim stopniu mają to być: a) rodziny studentów, b) budżet państwa, c) sami studenci? Jest to kwestia zasadniczo powiązana z dylematem umożliwiania (lub nie) studentom osiągania samodzielności finansowej, a przez to niezależności od rodziców”. W naszej opinii jak największe odciążanie studentów i ich rodzin przez państwo jest jedyną drogą naprzód – wszystkie inne rozwiązania stanowią próbę odebrania nam zdobyczy socjalnych wywalczonych przez poprzednie pokolenia studentów i przez dekady rozwijanych przez państwo.

Potrzebujemy systemu pomocy materialnej, którego nie będzie trzeba się wstydzić na arenie międzynarodowej. Postulujemy utworzenie systemu stypendialnego, który będzie traktował studenta i studentkę oraz ich rodziny jako ludzi, a nie jako potencjalne koszta. Państwo nie powinno przerzucać na nich odpowiedzialności za utrzymanie się w trakcie nauki. Jeśli według kogoś wsparcie materialne dla studiujących dużo kosztuje, to powinien zastanowić się nad kosztami nieodkrytych przez brak pieniędzy talentów czy odpływu uzdolnionej młodzieży z kraju. Prawda jest taka, że obecnie sukces na studiach opiera się w dużej mierze na niewidzialnych „punktach za pochodzenie”, które pozwalają tylko osobom z zamożniejszych rodzin na studiowanie w spokoju.  Kontrproduktywne są – również z naszej związkowej perspektywy – dążenia uczelni, które dostosowują plany studiów tak, by „ułatwić” łączenie ich z pracą. Stanowi to abdykację państwa z roli, którą pełniło nawet w najtrudniejszych ekonomicznie czasach. Wsparcie socjalne studentów to niepodważalna zdobycz cywilizacyjna.

W związku z tym stoimy na stanowisku, że stypendium socjalne musi być szerzej dostępne oraz powinno pozwalać nie tylko na związanie końca z końcem, ale umożliwiać realny rozwój w nauce, kulturze, czy sporcie. Ubóstwo studentów i studentek prowadzi do problemów ze zdrowiem, samopoczuciem, nawiązywaniem relacji społecznych – tak jak każde inne ubóstwo. Wspieranie studiujących przez państwo w usamodzielnieniu się od rodziców to sposób na skuteczne wyrównywanie szans na sukcesy w nauce i życiu zawodowym. Ponadto system stypendialny powinien za jeden z celów przyjmować odciążanie studentów z potrzeby pracy zarobkowej. Dziś wiele osób wpada w lukę, w której dochód ich rodziny jest zbyt wysoki, by otrzymać stypendium (które i tak jest za niskie, by się za nie utrzymać). Wobec tego muszą one podejmować pracę, która następnie wyklucza je z możliwości pobierania stypendium. Ostatnie 36 lat to okres likwidacji uczelnianych stołówek, dopłat do żywienia, drastyczny spadek dostępności akademików i wyprzedaż publicznego mienia w ręce prywatne. Wszystkie te elementy – stypendia, stołówki i akademiki – uważamy za integralne dla skutecznego systemu wsparcia materialnego i podkreślamy konieczność ich rozwoju.

Za autorami Strategii rozwoju szkolnictwa wyższego w Polsce do 2020 roku, jak i wspomnianego raportu z 2020 r., postulujemy wprowadzenie instytucji promesy, która dawałaby pewność nowym studentom, że mogą liczyć na stypendium socjalne po podjęciu studiów. Taki system funkcjonuje dziś bardzo prężnie – jednak nie dla osób w trudnej sytuacji materialnej, a dla olimpijczyków, którzy kryterium dochodowemu nie podlegają. Częściowo inspirując się tą samą analizą, a po części zestawiając ją z innymi rozwiązaniami europejskimi, apelujemy o powołanie oddzielnej instytucji, która przejęłaby rolę przyznawania i wypłacania stypendiów socjalnych. Wsparcie materialne dla studentów stanowi odpowiedzialność państwa, a pośrednictwo uczelni w tym procesie jest bezcelowe, jeśli ten proces może być prowadzony efektywniej przez specjalistyczną jednostkę z dostępem do danych z innych instytucji rządowych, np. dot. dochodów. W naszej opinii należy utworzyć jednolitą na cały kraj platformę do wnioskowania o stypendia w ramach państwowego systemu usług cyfrowych. Takie rozwiązanie istnieje już np. we Francji, gdzie przez tę samą platformę wnioskuje się również o zakwaterowanie w akademiku. 

Podsumowując, nie widzimy żadnych szans na poprawę warunków materialnych społeczności studenckiej i systemu stypendialnego bez inwestycji w jego radykalną reformę, a przede wszystkim zwiększenia dostępnych na ten cel środków budżetowych. Nie możemy pozwolić sobie, po 35 latach bez realnych innowacji, na dalsze pudrowanie obecnego systemu świadczeń. Czas podjąć stanowcze kroki, które zagwarantują przyszłym pokoleniom studentów i studentek stabilny start w dorosłe życie.

Koordynacja młodzieżowa Ogólnopolskiego Związku Zawodowego Inicjatywa Pracownicza